Coming Home (Hal Ashby, 1978)

Een groepje oorlogsveteranen speelt pool en discussieert ondertussen over de oorlog in Vietnam. Cameravoering en acteerstijl geven je het gevoel naar een documentaire te kijken. De openingsscène van Coming Home was een idee van cinematograaf Haskell Wexler, en herinnert aan de discussiescènes aan het begin van zijn regiedebuut Medium Cool. De scène is zo understated dat het mij in eerste instantie ontging dat het hoofdidee van de film en passant wordt gepresenteerd bij monde van een van de baardige veteranen: “How many guys can make the reality and say, “What I did was wrong, and all this other shit was wrong, man,” and still be able to live with themselves because they’re crippled for the rest of their fucking life?”

Na een hard cut volgen de openingstitels. We zien Bruce Dern in de gedaante van Captain Hyde over een legerbasis joggen. Terwijl we naar zijn ingespannen gezicht kijken, zingen de Rolling Stones: “You don’t know what’s going on. You’ve been away for far too long. You can’t come back and think you are still mine.” Bijna ongemerkt heeft Ashby zijn kaarten op tafel gelegd. Dit wordt een film over terugkeren uit de Vietnamoorlog, over het effect van de oorlog op individuele soldaten, en op de thuisblijvers — door wie wordt Hyde anders toegezongen?

Na de openingstitels volgen we Hyde terwijl hij zich voorbereidt op zijn eerste tour of duty. Het is 1968. De Vietcong heeft het Amerikaanse leger zojuist overrompeld met het Tet-offensief. 82.000 strijders vielen op 30 januari steden, legerbases en de Amerikaanse ambassade in Saigon aan. De Amerikanen waren in de jaren vijftig onder Eisenhouwer betrokken geraakt bij de situatie in Vietnam, dat na de val van het Franse koloniale regime werd opgedeeld in een communistisch noorden en een niet-communistisch zuiden. Onder Kennedy werden in 1963 de eerste Amerikaanse “adviseurs” overgevlogen om het Zuid-Vietnamese leger bij te staan in de strijd tegen het noorden en de Vietcong. Onder Lyndon Johnson was de oorlog in ’65 geëscaleerd en werden voor het eerst Amerikaanse soldaten ingezet aan het front. Het Tet-offensief leidde het jaar in met de meeste casualties aan beide zijden.

Aanvankelijk werden de Amerikanen gedreven door optimisme, zelfoverschatting en, vanuit hun oogpunt, idealisme. Het idee achter de Amerikaanse bemoeienis was de dominotheorie: als Vietnam zou worden overgenomen door het communistische noorden zou heel Azië door de communisten onder de voet worden gelopen, bondgenoten zouden het vertrouwen in Amerika verliezen, en voordat je het wist brak de Derde Wereldoorlog uit met aan de ene zijde de reds en aan de andere zijde het verzwakte vrije Westen. Sinds de jaren dertig was appeasementpolitiek voor velen geen optie: hard optreden was de enige weg, anders hielp je onbedoeld dictators in het zadel. Helaas schatten Johnson en zijn adviseurs de vijand grandioos verkeerd in, en overschatten ze hun eigen kracht. Vanaf het begin hadden de Amerikanen nauwelijks kans van slagen, en naar de enkeling die dit opmerkte werd niet geluisterd. Pas in 1975 zouden de Amerikanen uit Vietnam vertrekken.

Ook Captain Hyde wordt gedreven door optimisme en zelfoverschatting. Hij gaat naar Vietnam met de ambitie om een oorlogsheld te worden. Wie weet schopt hij het tot majoor. Tijdens zijn afscheidsfeestje zegt een mede-officier: “Word from on top is that Charlie shot his wad with this Tet Offensive, and it’s just a matter of a mop-up time.” Hyde: “I’ve waited a long time for an opportunity like this.”

Na het afscheid van zijn vrouw Sally (Jane Fonda; zij kreeg een Oscar voor haar rol) denk je dat de filmploeg met Hyde meegaat naar Vietnam, maar nee: de camera volgt Sally en Vi, de vriendin van een van zijn collega’s. De vrouwen besluiten samen iets te drinken in Vi’s huisje aan het strand — het begin van een vriendschap die Sally’s leven ingrijpend zal veranderen.

Coming Home zou in eerste instantie het verhaal worden van twee vrouwen en hun zoektocht naar persoonlijke vrijheid. Maar Fonda was bevriend met Ron Kovic, een Vietnamveteraan wiens autobiografie in ’89 ten grondslag lag aan Olivers Stones Born on the Fourth Day of July, en stelde voor om elementen uit zijn levensverhaal op te nemen in het script, waardoor het vrouwenverhaal veranderde in een verteranenverhaal. De uiteindelijke film draagt duidelijke sporen van het feministische oerscript.

Sally staat voor middle America. Afkomstig uit de middenklasse, cheerleader voor het rugbyteam van haar high school, heel haar jeugd toegeleefd naar het moment dat ze eindelijk iemands echtgenote zou worden. Nu haar man is uitgezonden, moet ze weg uit hun woning op de legerbasis. Het is Hydes bedoeling dat ze intrekt bij zijn moeder, maar in plaats daarvan huurt ze de benedenverdieping van Vi’s huisje aan het strand. Ze laat haar auto niet repareren, zoals haar echtgenoot haar gezegd heeft te doen, maar ruilt hem in tegen een hip sportwagentje. Belangrijker: tegen de wens van haar man in gaat ze werken. In een revalidatiecentrum voor veteranen nota bene. Als vrijwilliger.

In het revalidatiecentrum leert ze Luke Martin kennen (Jon Voight; ook hij kreeg een Oscar), een knappe blonde man met baard die zich op zijn buik op een brancard door het centrum voortbeweegt door af te zetten met krukken. Hij is verlamd teruggekomen uit de oorlog, en hij is woedend op zijn lot, en om de behandeling die veteranen den deel valt. Sally kent hem nog van de middelbare school, waar hij aanvoerder was van het rugbyteam. En ja hoor: terwijl Sally steeds meer tot het besef komt dat leger en land de veteranen in de kou laten staan, ontwikkelt zich een relatie tussen haar en Luke. In het revalidatiecentrum richt Luke zijn woede op iedereen die in zijn buurt komt, maar in zijn relatie met Sally laat hij zijn gevoelige kant zien. Wanneer ze eindelijk met hem naar bed gaat, beleeft ze haar eerste orgasme.

Het contact met Sally heeft een positieve uitwerking op Luke. In no time rijdt hij rond in een rolstoel. En niet lang daarna wordt hij zelfs ontslagen uit het revalidatiecentrum.

Wanneer Sally’s echtgenoot vervroegd naar huis komt omdat hij zichzelf in zijn been geschoten heeft (daar gaat zijn heldendom) verbreekt ze de relatie met Luke om haar gewonde man bij te kunnen staan. Hyde hoort wat er in de tussentijd is gebeurd, en even lijkt het erop dat hij Sally en Luke zal vermoorden. Dit is het moment waarop Luke laat zien een ware held te zijn: hij komt tussenbeide, ontmantelt Mr Hydes geweer met bayonet, verzoent man en vrouw met elkaar, en trekt zich terug — de onzelfzuchtigheid zelve.

De film eindigt tweeslachtig. In de allerlaatste scène zwemt Hyde in de zee zijn verdrinkingsdood tegemoet terwijl Sally en Vi met een goed gevulde picnicmand het strand oplopen — zij mag in zijn afwezigheid veranderd of zelfs “bevrijd” zijn, die verandering wordt ten behoeve van de plot gemakzuchtig teruggedraaid. De kijker mag nu denken dat Sally alsnog teruggaat naar Luke, terwijl Luke de nobele held blijft — hij is geen homewrecker.

Belangrijker is de scène ervoor. Luke vertelt een zaal vol studenten dat de oorlog fout is en dat ze ervoor kunnen kiezen om niet naar Vietnam te gaan. Kennelijk heeft hij de woorden uit de openingsscène opgevat als een soort mission statement. Na al het voorgaande is hij eindelijk zover dat hij met zichzelf kan leven, ondanks wat hij heeft gedaan in Vietnam, ondanks zijn verlamde onderlichaam. Hij ziet zijn daden onder ogen, neemt er verantwoordelijkheid voor, en geeft zijn leven nieuwe betekenis. De Amerikaanse held die, regardless of circumstance, het heft in eigen handen neemt.

Coming Home presenteert de Vietnamoorlog als een “existential nightmare”. Pas wanneer Amerika verantwoordelijkheid neemt, wanneer het toegeeft fout te zijn geweest, wanneer het inziet dat het land vooral ook in oorlog is met zichzelf, kan het helingsproces beginnen, en kunnen dezelfde fouten in de toekomst worden vermeden. Hetzelfde idee vinden we terug in verschillende Vietnamfilms uit de jaren tachtig, met name in de Vietnam-trilogie van Oliver Stone. Enkele decennia en oorlogen later maakt deze boodschap, doorleefd als hij was (zeker in het geval van Stone, zelf een Vietnamveteraan) een bijna naïeve indruk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s