Le Mépris (Jean-Luc Godard, 1963)

Le Mépris bestaat uit drie verhaallijnen, maar centraal staat de plotselinge ineenstorting van het huwelijk van Paul Javal (Michel Piccoli) en Camille (Brigitte Bardot). Hoe belangwekkend Godards overdenkingen over cinema in de twee subplots ook zijn, wat mij betreft zijn ze in de kijkervaring van secundair belang: dit is vooral een wrang liefdesverhaal.

Bij Godard  zijn economische overwegingen ook in de liefde schijnbaar allesbepalend. Filmproducent Prokosch, gespeeld door Jack Palance, vraagt Paul om mee te werken aan een film, De Odyssee. Volgens Prokosch heeft Paul het geld hard nodig ‘omdat hij een mooie vrouw heeft’. Een rare, ongepaste uitspraak, denkt de kijker die zojuist nog gezien heeft hoe teder Paul en Camille met elkaar omgaan wanneer ze alleen zijn. Maar wanneer ze later op de middag met z’n tweeën naar huis lopen, blijkt dat Paul met het geld dat hij van Prokosch krijgt het appartement wil afbetalen dat hij onlangs heeft gekocht. Hij blijft erop hameren dat hij dit werk niet voor zichzelf doet, maar voor Camille. — Heeft Prokosch dan toch gelijk?

Alles in Le Mépris draait om een kleine, complexe gebeurtenis die vrij vroeg in de film plaatsvindt. Ik hou niet van samenvattingen, maar ik ontkom er niet aan om deze scène in detail te beschrijven.

Nadat Paul met Prokosch en regisseur Fritz Lang (gespeeld door Lang zelf) naar ruw materiaal voor De Odyssee heeft gekeken (en hij een cheque van Prokosch heeft aangenomen), zien de geliefden elkaar terug op het terrein van filmstudio Cinecittà. Zij komt van een hellende weg naar hem toe gerend, hij draait zich naar haar toe — een gelukzalig romantisch moment.

Maar dan, wanneer ze vlak bij elkaar zijn, rijdt Prokosch plotseling met zijn rode Alfa Romeo cabrio tussen hen door. (Een briljante visuele vondst.)

Paul stelt Camille voor aan de producent, maar Prokosch draait zich demonstratief van haar weg. Fritz Lang is daarentegen juist erg charmant. Paul en Lang raken in gesprek en op de achtergrond richt Prokosch zich tot Camille. De camera volgt haar terwijl ze om de dure auto heenloopt.

Gaat ze mee iets drinken bij hem thuis? Ze is gevleid, maar ook onzeker. ‘Ik weet het niet,’ zegt ze, en kijkt naar haar echtgenoot.

Paul onderbreekt zijn gesprek met Lang en zegt nonchalant dat hij wel iets te drinken kan gebruiken. (Lang slaat de uitnodiging af: hij wil niet langer in het gezelschap van de geldschieter verkeren dan strikt noodzakelijk is.)

Camille is duidelijk geschrokken door Pauls reactie. Ze loopt naar hem toe, maar wanneer ze vlak bij hem is, gooit Prokosch plotseling het portier van de wagen open om haar de pas af te snijden. (Weer vertelt Godard het verhaal vooral visueel. Let wel, het is een auto, een duur consumptieartikel, dat voor de tweede keer tussen de geliefden in komt. Later bepaalt de auto zelfs als een deus ex machina de ontknoping van de film.)

Dan volgt het moment waar het verhaal naartoe heeft gewerkt, en dat alles wat erop volgt kleurt.

Prokosch zegt tegen Camille dat ze naast hem moet komen zitten, en tegen Paul dat de achterbank oncomfortabel is — een niet mis te verstane boodschap. Oké, zegt Paul, ik neem wel een taxi. Met het open portier tussen hen in, neemt hij afscheid van Camille. Merkt hij haar priemende blik echt niet op?

Terwijl ze instapt en het portier dichtslaat, blijft Camille hem strak aankijken. Prokosch geeft een aantal keer plagerig gas terwijl hij lachend naar haar kijkt. Hém ontgaat het moment niet; hij geniet ervan, rekt het uit. Dan geeft hij gas en scheurt weg. Camille springt op, draait zich om en roept angstig: ‘Paul!’ — Jump cut: Paul roept verschrikt haar naam terwijl hij in het stof achter de wagen aan rent. Te laat. Lopend over de verlaten filmset beseft hij wat er is gebeurd, wat hij heeft gedaan — of heeft nagelaten te doen.

Wanneer hij eindelijk bij de villa van Prokosch aankomt, is meteen duidelijk dat er in de tussentijd iets is voorgevallen. Camille is boos en afstandelijk. Al snel begrijpt de kijker dat haar houding alles met Paul te maken heeft, en niets of nauwelijks met Prokosch.

Volgt een reeks sequences waarin de geliefden elkaar beurtelings aantrekken en afstoten. Uiteindelijk zegt Camille dat ze niet meer van hem houdt. Ze veracht hem. En verlaat hem.

Paul probeert te begrijpen wat er is gebeurd, maar analyse en verstandelijk begrip schieten tekort. En ondertussen blijft hij stuntelen. Tegen het einde spreekt hij het vermoeden van de kijker uit (of althans: van deze kijker) dat Camille hem veracht omdat hij haar uit financiële overwegingen mee liet gaan met Prokosch (en haar dus in zekere zin prostitueerde). Maar tegen die tijd doet het er al niet meer toe wat hij zegt. 

Wat Le Mépris zo pijnlijk maakt is de onzekerheid. Het gissen naar andermans motieven. Het misgrijpen. Het onzuivere instrument taal. Je mag denken dat je weet wat Paul en Camille uit elkaar drijft, maar een eenduidig antwoord geeft de film niet. Je staat erbij en kijkt ernaar terwijl het lot zich onbarmhartig ontvouwt.

Zoals ik al zei staan voor een relatief conventioneel liefdesverhaal (Godard had net als Fritz Lang in de film te maken met een bemoeizuchtige Amerikaanse producent) de economische omstandigheden van de personages opvallend centraal. Hiermee wijst Godard vooruit naar zijn latere, uitgesproken marxistische films.

In zijn denken over cinema werd Godard sterk beïnvloed door de theorieën van Brecht: vaak doet hij er alles aan om te voorkomen dat de kijker met het verhaal meeleeft; hij wil vooral dat de kijker meedenkt. Maar Le Mépris is geen cerebrale oefening; het is een ervaring. En of het Godards bedoeling was of niet, ik leef ongegeneerd mee.

In deze bespreking leg ik de nadruk op één verhaallijn, één moment zelfs. Daarmee doe ik deze complexe film tekort, ik weet het. Veel van wat Le Mépris zo aangrijpend maakt is puur filmisch: de cameravoering, de kleuren, de onverwachts aanzwellende en abrupt afgekapte muziek, het spel van Bardot en Piccoli. — Ik kom er vast nog op terug.

Een gedachte over “Le Mépris (Jean-Luc Godard, 1963)

  1. Pingback: Petulia (Richard Lester, 1968) | Projecties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s